حيا چيست ؟
حيا ، نيرويى است مهار كننده و نظم دهنده كه رفتار و افكار انسان را بر اساس «شرع» و «عُرف» ، تنظيم مى كند . براى روشن شدن اين تعريف بايد به اين نكته توجه كرد كه «مهار نمودن خود و تنظيم رفتارها، افكار و هيجان ها»، از اركان بنيادين موفّقيت بشر، چه در بُعد شخصى و چه در بُعد اجتماعى است . مهار كردن و تنظيم ، از يك ديدگاه به دو بخش بيرونى و درونى تقسيم مى شود و بهترين و مؤثّرترين نوع آن، مهار كردن و تنظيم درونى است . انسان به نيرويى درونى نياز دارد تا افكار، احساسات و رفتار او را مهار كند و به آنها نظم دهد كه در ادبيات دين به عنوان «تقوا» شناخته مى شود و مجموعه اى از عوامل مهاركننده و نظم دهنده را در خود جاى داده كه يكى از مهم ترين و ارزشمندترين آنها «حيا»ست .
برترى اين عامل بر ديگر عوامل ، بدين جهت است كه حيا ، نه مبتنى بر ترس است، نه مبتنى بر طمع؛ بلكه مبتنى بر احترام به خود¹ يا كرامت انسانى است كه بر اساس آن، وقتى فرد خود را در حضور شخصى كريم بيابد، از ارتكاب زشتى ها خوددارى و رفتار خود را تنظيم مى كند.  به همين جهت می باشد كه خداوند متعال، پيش از آن كه مردم را به خوف (ترس) از خود فراخوانَد، به حيا فراخوانده و فرموده است:
«أَلَمْ يَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى»²؛آيا [انسان] نمى داند كه خداوند ، او را مى بيند؟
عنصر محورى در حيا، همين نظارت ديگران و خود را در محضر آنان دانستن است. بدين معنا كه حضور يك ناظر محترم،  حيا را در انسان بر مى انگيزد^3. به همين جهت امام صادق عليه السلام مى فرمايد: دانستم كه خداوند عز و جل بر من مطّلع است، پس شرم كردم^4.

از ديدگاه روايات، محور حيا و وجه تمايز آن از ديگر بازدارنده ها، عنصر «نظارت» است؛ يعنى آنچه حيا را بر مى انگيزد، حضور و نظارت ناظر است. معمولاً رفتار ما در جمع، با رفتار ما در خلوت، تفاوت مى كند. تفاوت رفتار در خلوت و جَلوت، به جهت تفاوت در حضور و عدم حضور است.

البته صرف وجود نظارت به عنوان واقعيتى خارجى، براى برانگيختن حيا كافى نيست. حيا هنگامى برانگيخته مى شود كه نظارت موجود ، از طرف شخص «درك» شود . پس « درك نظارت موجود » ، مهم تر از وجود نظارت است . كسانى كه نظارت موجود را درك نمى كنند، حيا نيز نمى كنند. بر همين اساس، مى توان نتيجه گرفت كه راه برانگيختن حيا در افراد، «توجّه دادن» به نظارت است. به همين جهت، معصومان عليهم السلام پيوسته مردم را به نظارت خداوند و فرشتگان توجه مى داده اند

ادامه دارد…

………………………………………………………………………

1- Self - esteem
2- علق: 14.

3. از همين جا روشن مى شود كه حيا مترادف عفّت نيست. عفّت، ثمره نيروهاى مهاركننده و نظم دهنده اى است كه يكى از آنها حياست.
2- بحار الأنوار ، ج 78 ، ص 228